Πότε έφτασε η ντομάτα στην Ελλάδα; Ιστορία και γεγονότα.

Πότε έφτασε η ντομάτα στην Ελλάδα | Ιστορία και γεγονότα

Η ντομάτα, το βασικό συστατικό της ελληνικής κουζίνας, δεν ήταν πάντοτε μέρος της διατροφής στην Ελλάδα, αλλά και στην Ευρώπη γενικότερα. Η ιστορία της άγριας τομάτας ξεκινά από τις Άνδεις της Νότιας Αμερικής και το Μεξικό (εκεί καλλιεργήθηκε για πρώτη φορά η ντομάτα) και φτάνει στην ελληνική διατροφή, αποκαλύπτοντας μια ενδιαφέρουσα διαδρομή.

Από τις Άνδεις στη Μεσόγειο (...πρώτα στην Ισπανία, μετά στην Ιταλία - Νάπολη)

Η ντομάτα κατάγεται από την περιοχή των Άνδεων στο Περού, όπου αναπτύχθηκε αρχικά στην άγρια της μορφή. Οι Ίνκας και οι Αζτέκοι τη χρησιμοποιούσαν ήδη από το 700 μ.Χ., ονομάζοντάς την «tomatl» [οι Αζτέκοι, οι Ίνκας την έλεγαν ch'illtu (τσ’ίλτου)], που στα νάουατλ (αζτέκικα) σημαίνει «πρησμένο πράγμα». Κατά τον 16ο αιώνα, έφτασε στην Ευρώπη μέσω των Ισπανών κατακτητών, αρχικά στην Ισπανία και στη συνέχεια σε άλλες μεσογειακές χώρες. 

Ιταλία

Στην Ιταλία, οι πρώτες ποικιλίες ντομάτας, με χρυσαφένιο χρώμα, της χάρισαν την ονομασία «pomodoro», δηλαδή «χρυσό μήλο». Ωστόσο, η ντομάτα αντιμετωπίστηκε με καχυποψία, λόγω της ομοιότητάς της με τοξικά φυτά (με την μπελαντόνα και άλλα) και λόγω της τοξικής αντίδρασης της με τα μεταλλικά σκεύη. Χρειάστηκε να περάσουν δεκαετίες για να γίνει ευρέως αποδεκτή (Αν και το 1692 δημοσιεύτηκε η πρώτη ιταλική συνταγή από τον Antonio Latini, η ντομάτα παρέμεινε δηλητηριώδης ως το 1820, όπου πέρασε σαν βρώσιμη από τον Συνταγματάρχη Τζόνσον). Μάλιστα το 1830 η ντομάτα μετατράπηκε από δηλητηριώδης σε υγιεινή και «θεραπευτική», από τον Δρ. Bennet. Το 1893 η ντομάτα θεσπίστηκε σαν λαχανικό στην Αμερική. 

Η άφιξη της ντομάτας στην Ελλάδα (Μεταξύ 1800 και 1830)

Η ντομάτα έφτασε στην Ελλάδα στις αρχές του 19ου αιώνα, πιθανότατα γύρω στο 1818. (Υπάρχει και η άποψη πως ήρθε στην Ελλάδα με τον Όθωνα το 1838 και τους μάγειρες του. Και τα δύο έχουν βάση γιατί πριν το 1818 η τομάτα ήρθε στην Αθήνα που ήταν τότε Οθωμανική, σαν καλλωπιστική και όχι σαν λαχανικό. Το 1838 ήρθε στην ανεξάρτητη Ελλάδα και σαν βρώσιμο και μάλιστα πολύ νόστιμο λαχανικό).

 Στην αρχή χρησιμοποιήθηκε ως καλλωπιστικό φυτό, χάρη στο εντυπωσιακό της χρώμα και σχήμα (δηλαδή, επειδή θεωρούνταν δηλητηριώδης). Η ονομασία «χρυσόμηλο» περιέγραφε τέλεια την εμφάνιση της ντομάτας στις πρώτες της ποικιλίες (στην ποικιλία που ανέλυσε ο Μαθιόλι, αλλά δεν την σχεδίασε). Μια άλλη ονομασία είναι το «δηλητηριώδες μήλο», αφού η ντομάτα λέγεται πως προκαλούσε στην Ευρώπη σοβαρές δηλητηριάσεις (λόγω των μεταλλικών -από κασσίτερο που περιέχει μόλυβδο- σκευών και όχι λόγω του ίδιου του καρπού, μαζί με παρεξηγήσεις μεταξύ βοτανικών για το αν περιέχει ο καρπός αλκαλοειδή -σολανίνη- ή όχι, όταν όλα τα πράσινα μέρη του φυτού περιέχουν).

Το Solanum aculeastrum ή δηλητηριώδες μήλο

Ένα άλλο σολανώδες, το Solanum aculeastrum, λέγεται και αυτό πικρό ή δηλητηριώδες μήλο, μόνο που αυτό είναι όντως μη βρώσιμο. Το aculeastrum οφείλεται στα αγκάθια του.

Η ενσωμάτωσή της στην ελληνική διατροφή ήρθε αργότερα, καθώς οι πρώτες καλλιέργειες ντομάτας έδειξαν τη γεύση και τη χρησιμότητά της στην κουζίνα. Μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, η ντομάτα είχε κερδίσει τη θέση της στις ελληνικές συνταγές.

Το ροδάκινο του λύκου (Solanum lycopersicon)

Στην Ασία αλλά και στην Ελλάδα παράλληλα με το λιγότερο χρυσόμηλο και περισσότερο λυκοπέρσικο [σύμφωνα με τον Γαληνό, αλλά και με την αντιμετώπιση της στην Γερμανία Wolfspfirsich (Το ροδάκινο (περσικό μήλο), Paradeiser or Paradeisäpfel (Μήλα της Παραδείσου) και Tomaten (αυτό όπως ακούγεται - τομάτα)] η ντομάτα ήταν γνωστή σαν 番茄 (fānqié) [«ξένη» μελιτζάνα για τους Κινέζους, «φραγκομελιτζάνα» για εμάς]. 

Το μήλο του λύκου; (Solanum lycocarpum)

To «μήλο του λύκου» (Solanum lycocarpum) [λυκόκαρπος], στην Πορτογαλία λέγεται lobeira (φυτό του λύκου) είναι από τη Βραζιλία και όντως τρώγεται από «maned wolves» δηλαδή χαιτοφόρους (έχουν χαίτη) λύκους, αγελάδες και νυχτερίδες. Επίσης χρησιμοποιείται και σαν εντομοκτόνο για τα κουνούπια (τις προνύμφες)!

Το μήλο του έρωτα

Η λέξη pomme d' amour είναι από τις πρώτες ονομασίες για την τομάτα στην Γαλλία. Σημαίνει το μήλο της αγάπης ή του έρωτα (και ερωτόμηλο;). Ο τίτλος κατά μια απόψη οφείλεται στο ότι οι Γάλλοι έδωσαν αφροδισιακές ιδιότητες στην διαφορετική και κόκκινη ντομάτα. Από την άλλη μπορεί να πίστευαν πως είχε αφροδισιακές ιδιότητες ή με αυτές τις ιδιότητες να πέρασε η ντομάτα στη Γαλλία. Στα αγγλικά λέγεται love apple. Στην Γαλλία το πρώτο όνομα της ντομάτας χρησιμοποιείται πια για τα καραμελωμένα μήλα.

Το μήλο των Μαυριτανών

Η λέξη pomme d' amour μοιάζει κάπως με την ιταλική λέξη pomo d' oro και όχι αδίκως. Η ντομάτα εισαγόταν στην Ευρώπη και από τους Μαυριτανούς έτσι στην Ισπανία, Πορτογαλία και ένα τμήμα της Γαλλίας ονομαζόταν το μήλο των Μαυριτανών [όχι κατοίκων της Αφρικανική Μαυριτανίας αλλά τους Άραβες της Ιβηρικής (Al-Andalus)]. Το όνομα αυτό είναι το poma de moros (μήλα των Μαυριτανών) (pomme des Mours μήλο των Μαυριτανών) -όνομα και για τη μελιτζάνα;- στα γαλλικά και pomo dei Mori στα ιταλικά. Το moros είναι λατινικό όρος για τους Μαυριτανούς που χρησιμοποιείται και στα γαλλικά σαν maure(s).

Στα γαλλικά το pomme d' amour μπορεί να είναι μια γλωσσική παραφθορά των παραπάνω λέξεων ή απλά συνέχεαν την ντομάτα με τον μανδραγόρα, ως προς τις ιδιότητες, αφού και ο μανδραγόρας θεωρούταν αφροδισιακό.

Μια παγκόσμια ιστορία προσαρμογής στη διατροφή, τον πολιτισμό και τη γλώσσα.

Η ιστορία της ντομάτας αποκαλύπτει πώς ένα φυτό μπορεί να ταξιδέψει, να αμφισβητηθεί, αλλά και να υιοθετηθεί και να εξελιχθεί σε γαστρονομικό σύμβολο. Από τις Άνδεις μέχρι την Ελλάδα, η διαδρομή της αποδεικνύει τη δύναμη της πολιτισμικής ανταλλαγής και πως αυτή η ανταλλαγή αποτυπώνεται στην κάθε γλώσσα και τους τρόπους κάθε χώρας.

Εσείς τι λέτε; Γνωρίζατε την ενδιαφέρουσα ιστορία της ντομάτας;

Για να δείτε περισσότερη ιστορία κάντε κλικ εδώ. Στην ουσία ίδια είναι διαφορετικά γραμμένη.

14 Ιαν 2026 2:45 μ.μ.