Η ντομάτα σαν φυτό, όχι σαν φρούτο ή λαχανικό | Επεισόδιο 6

Τι είναι η ντομάτα;

Θέλετε να μάθετε τι είναι η ντομάτα; Κάνετε αναζήτηση σε λήμματα και διαβάζετε πως είναι φρούτο, είναι λαχανικό, ανήκει στα Σολανώδη, την καταγωγή της, πως χρησιμοποιείται κ.λπ; Σε αυτό το άρθρο των greenklish books (και άρθρα) θα προσπαθήσουμε να πάμε την αναζήτηση ένα βήμα ακόμα παραπέρα.

Θα σας συστήσουμε την ντομάτα έτσι όπως λίγοι την ξέρουν. Θα σας παρουσιάσουμε την οικογένεια της τις πολύ διάσημες αδελφές της και ξαδέρφες της (είναι όντως κι εκείνες απελπιστικά διάσημες, το όνομα τους γράφεται σε όλες τις γλώσσες του κόσμου και υπάρχουνε παντού εκτός από την Ανταρκτική).

Επίσης θα σας γνωρίσουμε την ευρύτερη οικογένεια της και θα δείτε πώς μοιάζουν οι μακρινοί συγγενείς της. Δεν θα πιστέψετε τι ομοιότητες έχουν.

Η ντομάτα σαν σολανώδες.

Ξεκινώντας από τα γνωστά, η ντομάτα είναι ο βρώσιμος καρπός του φυτού Solanum lycopersicum L. και χρησιμοποιείται σαν λαχανικό στη μαγειρική. Ιθαγενής της δυτικής Νότιας Αμερικής, εξημερώθηκε στην περιοχή του Μεξικού και καλλιεργείται παγκοσμίως. Η καλλιέργεια της είναι από τις πιο σημαντικές καθώς παρέχει σημαντικά διατροφικά οφέλη, όπως βιταμίνη C και λυκοπένιο. Οι ντομάτες χρησιμοποιούνται σε πολλά πιάτα, ωμές, μαγειρεμένες ή σάλτσες και μεταποιούνται σε κέτσαπ και χυμό.

Τι είναι τελικά η ντομάτα με δυο λόγια

Το τι είναι η ντομάτα αναφέρθηκε και παραπάνω, χωρίς ίσως να γίνει τόσο εμφανές. Είναι καρπός (δηλαδή φρούτο στα ιταλικά) για την βοτανική, ο οποίος χρησιμοποιείται σαν λαχανικό για τη μαγειρική. Αν και προσωπικά πιστεύω πως η λέξη «οπωροκηπευτικό» καλύπτει και τις δύο ιδιότητες της. Είναι δηλαδή φρούτο του κήπου. Άλλωστε τα κηπευτικά χρησιμοποιούνται συνήθως για λαχανικά (εκτός καρπούζι, πεπόνι).

Η ντομάτα όμως είναι και κάτι άλλο. Είναι ένα είδος της οικογένειας των Σολανοειδών (Solanaceae).

Ας μιλήσουμε για τα Σολανοειδή

Τα Solanaceae ή στα ελληνικά σολανοειδή ή «σολανώδη», όπως έχει «επικρατήσει» να λέγονται είναι η βοτανική οικογένεια της ντομάτας, γνωστής και ως του νυχτολούλουδου. Περιλαμβάνει πολλά είδη τα οποία είναι βρώσιμα, δηλητηριώδη ή καλλωπιστικά. 

Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως η ντομάτα έχει «χρησιμοποιηθεί» και με τις τρεις αυτές ιδιότητες. Τα πιο γνωστά είδη, αλλά και βασικά καλλιεργούμενα φυτά είναι η πατάτα, η ντομάτα, η πιπεριά, η μελιτζάνα και ο καπνός. Γνωστό δηλητηριώδες είδος είναι η μπελαντόνα.

Η λέξη Solanaceae, προέρχεται από το γένος Solanum και ίσως σχετίζεται με το λατινικό «solare» που σημαίνει «να ηρεμεί», πιθανόν από τις ηρεμιστικές ιδιότητες κάποιων ειδών, ή από τη λατινκή λέξη «sol» που είναι η λέξη για τον ήλιο, αφού τα σολανώδη αγαπούν τον ήλιο.

Στην οικογένεια των σολανοειδών, ανήκουν γύρω στα 2.500 είδη και 100 γένη. Τα οποία είναι συνήθως κοσμοπολίτικα και αφθονούν στην τροπική και υποτροπική Αμερική, αλλά υπάρχουν σε όλες τις περιοχές του κόσμου εκτός από την Ανταρτική.

Ένα άλλο κοινό που έχουν τα σολανοειδή είναι οι χημικές ενώσεις που περιέχουν και λέγονται αλκαλοειδή, οι οποίες σε μεγάλες ποσότητες είναι τοξικές, ενώ σε μικρές ευεργετικές. Αυτές οι ενώσεις είναι οι νικοτίνη, η σολανίνη, η ατροπίνη και η σκοπολαμίνη.

Τι είναι το «είδος», το «γένος» και η «οικογένεια»;

Η βοτανική (και γενικά η βιολογία) έχει ένα τρόπο για να ξεχωρίζει τα φυτά. Αυτός ο τρόπος είναι η βοτανική διωνυμική ονομασία και είναι η επίσημη μέθοδος που δίνεται όνομα στα φυτά. Το όνομα κάθε φυτού αποτυπώνεται με δύο λατινικούς όρους: το όνομα τους γένους και το όνομα του είδους. Για παράδειγμα η ντομάτα λέγεται Solanum lycopersicum L., όπου το Solanum είναι το γένος της και το lycopersicum το είδος της. Το L. αναφέρεται στο Λινναίο που της έδωσε το όνομα της.

Κάπου διάβασα μια εύκολη μέθοδο να για το πώς δίνεται το όνομα στα φυτά. Το γένος είναι το «επώνυμο» ενός φυτού και το είδος το «μικρό» του όνομα. Έτσι η ντομάτα είναι το λυκοπέρσικο (ή λυκοροδάκινο) που ανήκει στα Solanum, ή όπως λέγεται Στρύχνο το λυκοροδάκινο. Αν παρατηρήσετε η μελιτζάνα ανήκει και εκείνη στο γένος Solanum, οπότε ντομάτα και μελιτζάνα έχουν το ίδιο επώνυμο και όπως είναι αυτονόητο έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά. Από την άλλη η πιπεριά αν και μοιάζει κάπως δεν έχει το ίδιο «επώνυμο». Αυτό γιατί ανήκουν σε διαφορετικά γένη, αλλά στην ίδια οικογένεια.

Για τη βοτανική η οικογένεια είναι ένα άθροισμα που περιέχει όλα τα γένη που έχουν κοινά χαρακτηριστικά. Το άθροισμα των οικογενειών με κοινά χαρακτηριστικά απαρτίζει την τάξη. Έτσι τα σολανοειδή ανήκουν στην τάξη Solanales, δηλαδή τα σολανώδη (κανονικά, αυτή τη φορά).

Οι οικογένειες της τάξης Solanales

Τα Σολανώδη (Solanales)

Σύμφωνα με το σύστημα APG II στην τάξη αυτή ανήκουν 5 οικογένειες (θυμάστε τι λέγαμε παραπάνω για τις βοτανικές οικογένειες;). Αυτές είναι οι:

1. Οικογένεια Solanaceae (Στρυχνοειδή, ανήκει η ντομάτα και η πατάτα)
2. Οικογένεια Convolvulaceae (Ανήκει η γλυκοπατάτα)
3. Οικογένεια Montiniaceae
4. Οικογένεια Sphenocleaceae
5. Οικογένεια Hydroleaceae

Montiniaceae. Οικογένεια ανθοφόρων φυτών που περιλαμβάνει τρία γένη θάμνων/ μικρών δέντρων που προέρχονται από την τροπική Αφρική και Μαδαγασκάρη. Περιέχει τα γένη:

Γένος Grevea
Γένος Montinia
Γένος Kaliphora (ή στην οικογένεια Kaliphoraceae)

Sphenocleaceae. Οικογένεια παχύφυτων (ή μάλλον παχύφυτου) που συναντάται σε υγρές και τροπικές περιοχές. Περιέχει το γένος:

Γένος Sphenoclea στην οποία ανήκουν δύο είδη, το S. zeylanica και το S. pongatium. (Σαν γένος ίσως να ανήκει στα Campanulaceae)

Hydroleaceae. Σε αυτή την οικογένεια ανήκει μόνο το γένος Hodrolea και τρία είδη:

Το H. capsularis ή  Hydrolea spinosa L.
Το H. glabra ή Hydrolea spinosa L.
Το H. prostrata ή Hydrolea zeylanica (L.) Vahl.

Convolvulaceae. Τώρα θα περάσουμε στην οικογένεια Convolvulaceae που είναι πιο γνωστή συγκριτικά με τις παραπάνω, αφού σε αυτή ανήκει η γλυκοπατάτα. 

Τα Convolvulaceae είναι οικογένεια ανθοφόρων φυτών στην οποία ανήκουν η γλυκοπατάτα (Ipomoea batatas) και τα χωνάκια (Ipomoea pyrpurea). Περιλαμβάνει 60 γένη με περισσότερα από 1.600 είδη πολυετών ποωδών, θάμνων ή σπανιότερα μικρών δέντρων.

Στην οικογένεια αυτή ανήκουν φυτά που επίσης ανήκουν και στις τρεις κατηγορίες με βάση τη χρήση τους. Δηλαδή καλλωπιστικά, φαρμακευτικά και βρώσιμα.

Τα πιο γνωστά γένη είναι:
γένος Ipomoea (ανήκει η γλυκοπατάτα και το χωνάκι)
γένος Convolvulus

Solanaceae

Η οικογένεια των στριχνοειδών (της ντομάτας), είναι οικογένεια ανθοφόρων που περιλαμβάνει ετήσια, διετή και πολυετή ποώδη και θαμνώδη φυτά. Έχουν απλά, ακέραια ή έλλοβα φύλλα χωρίς παράφυλλα, άνθη σπανίως πλαγίως ζυγόμορφα με απλό στύλο. Ο καρπός τους είναι ράγα ή πυξίδιο. Στα σολανοειδή περιλαμβάνονται πολλά βρώσιμα και καλλιεργούμενα είδη. Τα πιο γνωστά είναι:

Η πατάτα (Solanum tuberosum)
Η ντομάτα (Solanum lycopersicum)
Η μελιτζάνα (Solanum melongena)
Η πιπεριά (Capsicum annuum) 
Ο καπνός (Nicotiana tabacus)

Η οικογένεια περιλαμβάνει 115 γένη και 2.500 είδη με ανθικό τύπο: *Κ(5) [Σ(5) Α(5)] Γ(2). Επίσης υποδιαιρείται σε 7 υποοικογένειες. Αυτές είναι:

Υποοικογένειες της Solanaceae

• Η υποοικογένεια Browallioideae. Σε αυτή ανήκει το γένος Cestrum (του κέστρου με 172 είδη)
• Η υποοικογένεια Goetzeoideae
• Η υποοικογένεια Nicotianoideae. Σε αυτή ανήκει το γένος Nicotiana (του καπνού με 101 είδη)
• Η υποοικογένεια Petunioideae. Σε αυτή ανήκουν τα γένη Calibrachoa (με 29 είδη) και Petunia (της πετούνιας με 16 είδη)
• Η υποοικογένεια Schizanthoideae. Σε αυτή ανήκει το γένος Schizanthus (με 16 είδη)
• Η υποοικογένεια Schwenckioideae
• Η υποοικογένεια Solanoideae. Μερικά της γένη είναι το Capsicum (της πιπεριάς με 43 είδη) Lycianthes (του Λυσίανθου με 137 είδη)
• Επίσης στην υποοικογένεια Solanoidae περιέχεται η φυλή Solaneae με δύο γένη, το Jaltomata (με 72 είδη) και το Solanum (της ντομάτας με 1.245 είδη! Σε αυτό ανήκει και η πατάτα και η μελιτζάνα)

Όλα τα παραπάνω ακολουθούν την εξής πορεία:

• Τάξη: Solanales
• Οικογένεια: 5 οικογένειες μεταξύ τους και η Solanaceae
• Υποοικογένεια: 7 υποοικογένειες μεταξύ τους και η Solanoideae
• Γένος: Solanum με 1.245 είδη
• Είδος: S. lycopersicum. Το είδος της ντομάτας.

Η πρώτη αναφορά στα σολανώδη σαν «Les Solanum» έγινε το 1763 στο βιβλίο «Familles des Plantes» του Γάλλου φυσιοδίφη Michel Adanson. Ο Adanson περιέλαβε δέκα γένη σε αυτή την ομάδα. Το όνομα Solanaceae δόθηκε από τον Γάλλο βοτανολόγο Antoine Laurent de Jussieu το 1789 στο βιβλίο «Genera Plantarum». Ο Jussieu ταξινόμησε τα σολανώδη σαν τάξη με το όνομα «Solanae», το οποίο περιελάμβανε 19 γένη.

Αν θέλετε να δείτε πιο αναλυτικά την βοτανική κατάταξη της ντομάτας κάντε κλικ εδώ.