Ποια είναι η προέλευση της λέξης «μελιτζάνα»;

Από που προέρχεται η λέξη «μελιτζάνα».

Σε αυτό το άρθρο των greenklish books (και άρθρα) θα μιλήσουμε για την προέλευση της λέξης μελιτζάνα, τη μετάφραση της, πώς έφτασε, τι μορφές πήρε στην Ευρώπη και από που πήρε την ονομασία της στην Ελλάδα.

Η λέξη μελιτζάνα φαινομενικά έχει «στρωτή» προέλευση και ετυμολογία, μα στην πορεία της στις ευρωπαϊκές κουζίνες, έγινε αντικείμενο και γλωσσικών παρανοήσεων...

Η μελιτζάνα «επίσημα» (δηλαδή σε σχέση με τη βοτανική) ονομάζεται Solanum melongena. Είναι ένα ποώδες φυτό με καρπούς τις... μελιτζάνες. Στην Ευρώπη πήρε διαφορετικές ονομασίες και έτσι λέγεται: «eggplant», δηλαδή «αυγόφυτο» χαριτολογώντας ή «αυγό κήπου», «aubergine», «κολοκύθι της Νέας Γουινέας», αλλά και «melongene».Στον τόπο καταγωγής της (νοτιοανατολική Ασία), αλλά και στη νότια Αφρική ονομάζεται «brinjal». Η ελληνική λέξη μελιτζάνα έχει αραβική και περσική προέλευση από τη λέξη «bādingān» (بادنجان) (στα περσικά) ή «(al-) bāḏinjān» (باذنجان) στα αραβικά. Η ρίζα της όμως είναι ινδική και προέρχεται από τη λέξη «vatin ganah» ή «vatiga gama» που σημαίνει «το φυτό που θεραπεύει τα αέρια».

Η διάδοση της μελιτζάνας σαν φυτό -και σαν λέξη στη συνέχεια- στην Ευρώπη εμφανίζει κάτι παράδοξο. Σε αντίθεση με τη ντομάτα, φυτό που ανήκει στην ίδια βοτανική οικογένεια, η διαδρομή της ξεκινά από τις Ινδίες (αντίθετα με την ντομάτα που ήρθε από την Αμερική και το Περού-Μεξικό), η άφιξη της είναι καταγεγραμμένη και «επίσημη» (σε σχέση με τη ντομάτα που υπάρχει σχετική ασάφεια) και έφτασε στην Ευρώπη από δύο δρόμους (σε αντίθεση με τη ντομάτα που έγινε γνωστή πιθανότατα από την Ισπανία).

Το παράδοξο της προέλευσης της μελιτζάνας.

Ο πρώτος δρόμος «εξάπλωσης» (διάδοσης) στην Ευρώπη είναι μέσω του Βυζαντίου. Η μελιτζάνα έρχεται στην Βυζαντινή αυτοκρατορία τον 11ο αιώνα. Οι πρώτες της ονομασίες έχουν να κάνουν με την αραβική της προέλευση: ματιζάνιον ή ματζιτζάνιν, μαζάνα, αλλά και ματζάνα, που είναι λέξεις πιο κοντά στο bandinjan.

Το όνομα μελιτζάνα ίσως είναι και παρετυμολογία με βάση τις λέξεις μέλι ή μέλας (μαύρο). Πιθανόν έτσι πέρασε και σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες. Για παράδειγμα σαν melanzana στα ιταλικά. Η ιταλική όμως λέξη μπορεί και να προέρχεται από ιταλικό δάνειο από τα αραβικά, ή  από το «mela insana» (τρελό μήλο), επειδή περιέχει αλκαλοειδή (σολανίνη) και προκαλεί παρενέργειες, ή λόγω ακουστικής αποτύπωσης του γλωσσικού δανείου.

Ο δεύτερος δρόμος διάδοσης είναι μέσω της Ισπανίας όπου το «al-bandinjan» έγινε στα ισπανικά «alberengena» και «alberginia» στα καταλανικά και πέρασε στα γαλλικά σαν «aubergine». Στα αγγλικά η μελιτζάνα ονομάστηκε με τον ίδιο τρόπο που ονομάστηκε η ντομάτα στα ιταλικά, δηλαδή χρυσόμηλο «pomodoro» με βάση το χρώμα και έγινε «eggplant», δηλαδή «φυτό που βγάζει αυγά». Αυτό προφανώς έγινε γιατί στην Αγγλία έφτασαν ποικιλίες με λευκές μελιτζάνες.

Η βαζάνα

Σε ορισμένες περιοχές της Ελλάδας, ειδικά σε νησιά, που η ώσμωση της ελληνικής γλώσσας μετράει αλλιώς, ίσως λόγω της θάλασσας και του διαφορετικού μίγματος ξένων επιρροών σε σχέση την ηπειρωτική Ελλάδα, η μελιτζάνα ακόμα λέγεται βαζάνα ή φραγκοβαζάνα, που φανερώνει και τη διαδρομή που ακολούθησαν εκείνα τα λαχανικά (δηλαδή μέσω Ευρώπης).

Η πρώτη καταγραφή της μελιτζάνας

Η πρώτη γνωστή καταγραφή της μελιτζάνας γίνεται το 59 π.Χ από τον Κινέζο ποιητή Wang Bao (王褒). Επίσης στο γεωργικό βιβλίο «Qimin Yaoshu» (齊 民 要 術) το 544 μ.Χ. Η καλλιέργεια της μελιτζάνας περιγράφεται τον 12ο αιώνα στο βιβλίο του Ibn Al-Awwam στην Ισπανία.

Τι σημαίνει η λέξη «Kamojtomatl»

Η παραπάνω λέξη, πιστεύω πως κρύβει μια ενδιαφέρουσα ιστορία. Η ελληνική λέξη για την τομάτα έχει σαν ρίζα της την διάλεκτο «Νάουατλ». Η Νάουατλ είναι η γλώσσα που μιλούσαν οι Αζτέκοι και στις αρχές του 16ου αιώνα. Η λέξη ντομάτα στα Νάουατλ είναι «xi-tomatl». Η μελιτζάνα δεν υπήρχε στο Μεξικό, ούτε και στο Περού. Είναι ενδιαφέρον στοιχείο, γιατί η μελιτζάνα είναι συγγενικό είδος με την ντομάτα.

Η μελιτζάνα έφτασε στην Ευρώπη από την Ινδία τον 11ο αιώνα και η ντομάτα ήρθε στην Ευρώπη τον 16ο αιώνα από την Αμερική. Το πιο ενδιαφέρον είναι πως η μελιτζάνα έφτασε και στο Μεξικό εκείνη την περίοδο (τον 16ο αιώνα) μέσω των Ισπανών.

Το όνομα της μελιτζάνας στα Νάουατλ είναι «kamojtomatl». Όπως θα δείτε η λέξη περιέχει την λέξη -tomatl που σημαίνει ντομάτα ή για την ακρίβεια «φρούτο με λιπαρό νερό ή πλακούντα» ή «φρούτο που φουσκώνει». Επίσης μια παρόμοια λέξη, η «Kamojtli» σημαίνει πατάτα και η «camohtli» σημαίνει γλυκοπατάτα. Φαίνεται πως στα νάουατλ η μελιτζάνα έχει όνομα που είναι μίξη της πατάτας με την ντομάτα. Δηλαδή η ντομάτα που μοιάζει με πατάτα. Έχει ενδιαφέρον πως και τα τρία αυτά φυτά ανήκουν στην ίδια οικογένεια, τα σολανοειδή.

Το άρθρο το εμπνευστήκαμε από ένα άλλο άρθρο των greenklish books που μιλάει για το πότε ήρθε η μελιτζάνα στην Ελλάδα. Οι πληροφορίες όσο αφορά την προέλευση της λέξης μελιτζάνα ήταν αρκετές, γι αυτό το λόγο τις παρουσιάζουμε εδώ. Τις πληροφορίες τις πήραμε από εδώ, από εδώ και από εδώ.

Εσείς τι λέτε; Γνωρίζατε την προέλευση του ονόματος της μελιτζάνας; Στο άρθρο επίσης μιλήσαμε για τα σολανοειδή. Αν θέλετε για δείτε τι είναι και ποια είναι τα σολανώδη κάντε κλικ εδώ.