Τομάτα ή ντομάτα;

Η ντομάτα είναι το πιο γνωστό σολανώδες (μαζί με την πατάτα) και η βασίλισσα του καλοκαιριού. Είναι κόκκινη, δροσερή και απίστευτα θρεπτική με αντιοξειδωτικές ουσίες, βιταμίνη C και κάλιο. Επίσης περιέχει ελάχιστες θερμίδες και πολύ νερό. Όμως είναι ντομάτα ή τομάτα;

Αυτή είναι μια σχετικά συνηθισμένη ερώτηση και η απάντηση είναι σχετικά απλή. Και τα δύο, με λίγο πιο σωστό το τομάτα. Κάτι όμως που δεν είναι εύκολα εμφανές είναι το γιατί. Γιατί είναι πιο σωστό το «τομάτα» και γιατί είναι σωστό και το «ντομάτα». Σε αυτό το άρθρο των greenklish books (και άρθρα) θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε αυτό το ερώτημα.

20 τομάτες ή 20 ντομάτες; Άσχετο, πόσες θερμίδες περιέχουν; Δείτε εδώ.

Αζτέκικη τομάτα

Η λέξη τομάτα που είναι και η «τυπική» ή «επίσημη» λέξη για την ελληνική γλώσσα, είναι άμεσο δάνειο από την ισπανική λέξη tomate που και αυτή με τη σειρά της είναι άμεσο δάνειο από τη Νάουατλ γλώσσα. Η λέξη τομάτα βέβαια δεν είναι και η ελληνική λέξη για την τομάτα.

Στα αγγλικά η λέξη για την τομάτα είναι το tomato και στα ιταλικά η λέξη είναι το pomodoro. Στα ελληνικά έχουν χρησιμοποιηθεί και οι δύο λέξεις. Για την βοτανική η τομάτα λέγεται Solanun lycopersicum L. και έτσι την ονόμασε ο Λινναίος (γι' αυτό και το αρχικό L). Ο Μίλερ μετά από την «επανάσταση» που δημιούργησε η δηλητηριώδης φήμη της σε όλη την Ευρώπη την ονόμασε Lycopersicon esculentum Mil. δηλαδή τομάτα η βρώσιμη (γιατί τομάτα; το λυκοπέρσικο είναι η τομάτα), ώστε να τονίσει πως δεν είναι δηλητηριώδης. Η πρώτη επίσημη ελληνική λέξη της τομάτας είναι λυκοπέρσικο ή πιο απλά λυκοροδάκινο.

Η ηχηροποίηση της ντομάτας

Υπάρχει μια άποψη που λέει πως το ντ της ντομάτας έχει να κάνει με την φωνητική τοποθέτηση και την προφορά των λέξεων από τους βορειοελλαδίτες και Μακεδόνες, που πέρα από την σωστή ως ένα σημείο προσέγγιση δεν περιγράφει πλήρως το φαινόμενο. Άλλωστε και οι Αθηναίοι ντομάτα την λένε. Οπότε δεν έχει να κάνει με την όποια προφορά. Από την άλλη κάτι που πλησιάζει αυτό το φαινόμενο είναι το εξής:

Τορβάς ή ντορβάς;

Υπάρχουν κάποιες τούρκικες λέξεις, που σαν ελληνικά δάνεια (ή αντιδάνεια) αλλάζουν ως προς το πρώτο σύμφωνο τους και πιο συγκεκριμένα το τ. Έτσι το τσατίζω, το ταβατούρι και ο τορβάς (ή και ο τελάλης) μετατρέπονται σε όχι τόσο άμεσα δάνεια σε τσαντίζω, νταβαντούρι και ντορβάς.

Έτσι το τ του τουρκικού çat(ιş) που σημαίνει «τσακώνομαι» -ίζω γίνεται με την ηχηροποίηση ντ: Τσαντίζω. Το ίδιο και το τουρκικό torba (δάνειο από το περσικό طوربه) που σημαίνει σάκος, γίνεται στα ελληνικά τορβάς και με την ηχηροποίηση ντ: ντορβάς. Εντύπωση κάνει που ενώ στο δανεισμό καταργείται η «ηχηροποίηση» του b (μπ) σε β, στην καθομιλουμένη νέα ελληνική ή «δημοτική» το τ ηχηροποιείται σε d (ντ) στην ονομαστική.

Τι είναι η ηχηροποίηση;

Με τον όρο ηχηροποίηση περιγράφουμε το φαινόμενο της γραμματικής που έχει να κάνει με την «αφομοίωση ως προς την ηχηρότητα». Κάτι που ανήκει γραμματικά στα πάθη των συμφώνων. Το παραπάνω φαινόμενο της αφομοίωσης διακρίνεται σε δύο περιπτώσεις, που η πρώτη είναι η ηχηροποίηση ενός στιγμιαίου συμφώνου (π,τ,κ) μετά από ένρινο ν. Έτσι το π γίνεται μπ, το τ γίνεται ντ και το κ γίνεται γκ.

Γιατί «ντομάτα»;

Στην περίπτωση της ντομάτας, όταν κλείνεται στην αιτιατική το στιγμιαίο τ με βάση τα πάθη των συμφώνων μετατρέπεται αυτόματα στον προφορικό λόγο σε ντ. Έτσι γράφουμε «την τομάτα», αλλά αναγκαστικά προφέρουμε την ντομάτα. Με βάση αυτή την προφορική της αποτύπωση το όνομα της στη δημοτική έγινε «ντομάτα». Είναι σωστό να λέμε «την ντομάτα»; Ναι. Είναι σωστό να λέμε η ντομάτα; Ναι, αφού πρόκειται για δημοτική. Είναι σωστό να γράφουμε «την ντομάτα»; Όχι απόλυτα αφού σωστότερο είναι το «την τομάτα», αλλά σε καμμία περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί και λάθος, εκτός από την επίσημη χρήση της λέξης «τομάτα» από τη βοτανική ή σε κάποιο επίσημο έγγραφο. Στην ουσία έχει να κάνει με την καθομιλουμένη και την επίσημη χρήση της γλώσσας.

Εσείς τι λέτε; Ποια λέξη χρησιμοποιείτε και ποια σας φαίνεται πιο σωστή και γιατί;

Τις πληροφορίες για το άρθρο τις συνθέσαμε από τα παρακάτω:

Όσο αφορά την ηχηροποίηση έχουμε γράψει κι άλλο ένα άρθρο που θα το βρείτε εδώ. Και άλλες πληροφορίες για το όνομα της τομάτας στα ελληνικά θα βρείτε εδώ.

greenklish books (και άρθρα)

Τελικά τι είναι πιο σωστό: Τομάτα ή ντομάτα;