ΠΟΣΟ «ΚΑΤΑΡΧΗΝ» ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΤΡΩΩ;

Πόσο «καταρχήν» μπορώ να «τρώω» (να χρησιμοποιώ); Σε αυτή την πρόταση το «καταρχήν» τι σημαίνει κατ' αρχάς; «Αρχικά», ή με βάση τις «αρχές» της γλώσσας, πόσο «καταρχήν» μπορούμε να καταναλώνουμε; Όπως και να έχει σε αυτό το άρθρο των greenklish books (και άρθρα) θα μιλήσουμε για το «καταρχήν» σαν «λάθος» λέξη αλλά μέρος της καθομιλουμένης και το «κατ' αρχάς» σαν σωστή λέξη (χωρίς εισαγωγικά), αλλά σαν ιδιότυπο «αρχαϊκό ιδιωματισμό»;

Το «καταρχήν» κατ' αρχάς είναι λάθος όταν σημαίνει «αρχικά»,
μπορώ όμως να το χρησιμοποιώ;

Είναι η καθομιλουμένη (δημοτική) γλώσσα λάθος;

Η δημοτική γλώσσα σαν εξέλιξη της ελληνικής καθιερώθηκε επίσημα ως η επίσημη γλώσσα του ελληνικού κράτους το 1976. Η δημοτική είναι η καθομιλουμένη ως ένα σημείο η γλώσσα που μιλιέται από τον λαό. Η δημοτική αντικατέστησε την καθαρεύουσα η οποία ως ένα σημείο μπορεί να θεωρηθεί «τεχνητή;», ώστε να ευθυγραμμίσει ως ένα σημείο την προφορική και γραπτή απόδοση, αποτύπωση της ελληνικής γλώσσας, λύνοντας ταυτόχρονα το γλωσσικό ζήτημα που ταλαιπωρούσε για δεκαετίες την Ελλάδα. Έτσι η δημοτική ή Κοινή Νεοελληνική γλώσσα είναι η επίσημη αποτύπωση της γλώσσας μας όσο αφορά τη διοίκηση, την εκπαίδευση και τα μέσα ενημέρωσης.

Στην νέα ελληνική εμφανίζονται κάποια «λάθη», που έχουν να κάνουν με γραμματικά και συντακτικά ολισθήματα, ή διάφορα ορθογραφικά, τα οποία μπορεί να κάνει κάποιος χρήστης στην περίπτωση (και αρχαίων) ιδιωματισμών που δεν είναι πολύ γνωστοί. Άρα βλέπουμε πως η καθομιλουμένη εμφανίζει κάποια λάθη τα οποία έχουν να κάνουν με διαχρονικά ή λόγια δάνεια και δυσκολεύουν την απόδοση τους ή τη μεταφορά τους από τον προφορικό στο γραπτό λόγο, πράγμα δηλαδή που κλήθηκε να λύσει η νέα ελληνική και που επιπλέον είναι και η επίσημη (άρα δεν είναι λάθος) γλώσσα του κράτους.

Αρχαΐζουσα δημοτική;

Μια τέτοια περίπτωση «λάθους» είναι η φράση «κατ' αρχάς» που είναι λόγιο - διαχρονικό δάνειο (δηλαδή η νέα ελληνική το έχει δανειστεί από την αρχαία ελληνική) και η φράση «κατ' αρχήν» ή και «καταρχήν» (όλο μαζί, μια λέξη, το οποίο δεν ισχύει για το «κατ' αρχάς». Το «καταρχάς» είναι λάθος).

Όσο αφορά αυτό το θέμα πρέπει να κάνουμε μια παρένθεση. Η νέα ελληνική γλώσσα με την επίσημη καθιέρωση της, συνειδητά απομακρύνθηκε από ιδιωματισμούς (δημοτικούς εννοείται) και τοπικές ιδιωματικές φράσεις. Άλλωστε και ο νόμος 309/1976 μιλά για δημοτική «συντεταγμένη άνευ ιδιωματισμών και ακροτήτων».

Το «κατ' αρχάς» αν και δεν μπορεί να θεωρηθεί ακρότητα, αφού είναι σωστό με βάση την (αρχαία) ελληνική, οριακά μπερδεύει και δημιουργεί γλωσσικό ολίσθημα. Γιατί; Στην κοινή ελληνική ο πληθυντικός της αρχής είναι οι αρχές. Η φράση «κατ' αρχάς», αναφέρει τις αρχές στην αρχαϊκή ή «κανονική» μορφή τους, δηλαδή σαν την αιτιατική του πληθυντικού της «αρχής», που είναι «αἱ ἀρχαί» και στην αιτιατική «τὰς ἀρχᾱ́ς» (εννοείται πως υπάρχει και δοτική σε αυτή τη μορφή).

ονομαστική: ἡ ἀρχή - αἱ ἀρχαί
γενική: τῆς ἀρχῆς - τῶν ἀρχῶν
δοτική: τῇ ἀρχῇ - ταῖς ἀρχαῖς
αιτιατική: τὴν ἀρχήν - τὰς ἀρχᾱ́ς («κατά τὴν ἀρχήν» - «κατά τὰς ἀρχᾱ́ς»)
κλητική ὦ!: ἀρχή - ἀρχαί

Σε αυτό το σημείο δημιουργείται ένα θέμα. Ενώ «τὰς ἀρχᾱ́ς» είναι καθόλα σωστή χρήση της ελληνικής, στα νέα ελληνικά οριακά μπορεί να θεωρηθεί ένας ιδιωματισμός (αφού όπως προείπαμε ακρότητα δεν είναι). Έτσι από την αρχαΐζουσα καθαρεύουσα (που στέκει, αφού είναι η ίδια μορφή ελληνικής) περνάμε σε έναν τύπο «εκρηκτικό», την «αρχαΐζουσα δημοτική», που εννοείται δεν υπάρχει σαν φράση, αλλά ταλαιπωρεί σαν έννοια. Έτσι αντί να πούμε «αρχικά» που είναι σωστό με βάση την νέα κοινή ελληνική, «δυναμιτίζουμε» το λόγο, τα άρθρα (που μιλάνε για «λάθη») και τα σχόλια στο διαδίκτυο (δεν υπάρχουν σχόλια, αλλά υπάρχει μια μικρή παύση κατά την προφορά του «κατ' αρχάς». αφού υπάρχει μια άλλη λέξη πιο κοντά στα νέα ελληνικά).

Το καταρχήν (και κατ' αρχήν)

Το «κατ' αρχήν» είναι ένα μεταφραστικό λόγιο δάνειο και σημαίνει «θέμα αρχής» (in principle, είναι ενικός), ή στα ελληνικά «θέμα αρχών» και αποτυπώνεται με τη λέξη «κατ' αρχάς» δηλαδή με βάση τις αρχές.

Το «καταρχήν» εννοείται πως μπορεί να θεωρηθεί ακρότητα, αφού δεν είναι ελληνική λέξη και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται με την έννοια του «αρχικά», όμως υπάρχει ένα θέμα. Είναι πιο κοντά στην κοινή ελληνική, σε σχέση με την αιτιατική της αρχαΐζουσας(;) μορφής του πληθυντικού της αρχής. Έτσι ενώ το καταρχήν είναι λάθος, ταιριάζει στην ροή του λόγου και χρησιμοποιείται για να αποδώσει κυρίως το αρχικά. Έτσι το καταρχήν είναι καθομιλουμένη, άρα δημοτική, άρα ως ένα σημείο «σωστό», από την άλλη το κατ' αρχάς είναι σωστό, αλλά εμφανίζεται πλέον σαν ιδιωματισμός με πολλά εισαγωγικά, αφού η νεοελληνική γραμματική που είναι και η επίσημη της εκπαίδευσης δεν αναφέρει προφανώς πουθενά την κλίση «τὰς ἀρχᾱ́ς».

Βλέπουμε και είναι εμφανές πως η αρχαία ελληνική γλώσσα προκαλεί σύγχυση στους ομιλητές της νέας ελληνικής (που είναι γλώσσα υπό «κατασκευή» -και όπου κατασκευή εννοούμε διαμόρφωση-). Αυτό συμβαίνει γιατί η καθομιλουμένη απέχει από την δομή και τη γραμματική της αρχαίας (το γλωσσικό ζήτημα). Έτσι αν και η (επίσημη πλέον) νέα ελληνική αποτελεί εξέλιξη της αρχαίας πλέον θεωρούνται (και επίσημα, αφού υπάρχουν και δύο γραμματικές -και συντακτικά-) δύο μορφές της ίδιας γλώσσας.

Λόγοι που προκαλούν «λάθη» (ολισθήματα) στην (νέα) ελληνική γλώσσα

Η αιτία που προκαλείται σύγχυση στην νέα ελληνική, δηλαδή «λάθη» είναι πως ο ομιλητής προσεγγίζει την αρχαία ελληνική με τους κανόνες της νέας, κάτι που κάποιες φορές δεν λειτουργεί, αφού η νέα ελληνική είναι πιο απλή.

Η αρχαία ελληνική είναι μια γλώσσα με πλούσια «κλιτική δομή», αφού περιέχει πτώσεις (και τη δοτική), απαρέμφατα ή και μετοχές, ενώ η νέα ελληνική είναι πολύ πιο απλή. Επίσης η αρχαία ελληνική φαίνεται πως διέφερε πάρα πολύ από την σημερινή ως προς την προφορά της (μακρά και βραχέα φωνήεντα), πράγμα που δυσκολεύει την ακουστική της κατανόηση, για παράδειγμα το επί το έργο(ν) και το επί τω έργω (ίδια φράση άλλη προφορά και σημασία). https://greenklishbooks.blogspot.com/2025/11/epi-to-ergon-i-epi-to-ergo-poio-einai-sosto.html

Πολλές λέξεις από τα αρχαία ελληνικά χρησιμοποιούνται και στη νέα ελληνική, αλλά έχουν αλλάξει σημασία με αποτέλεσμα η κυριολεκτική τους ερμηνεία να δημιουργεί παρερμηνείες και «λάθη». Ακόμα αν και οι δυο μορφές της γλώσσας έχουν κοινό πυρήνα, το λεξιλόγιο έχει ανανεωθεί, έτσι οι αρχαίοι τύποι δεν είναι άμεσα κατανοητοί.

Οι ιδιωματισμοί είναι λάθος; Πόσο καταρχήν μπορώ να τρώω;

Ο τίτλος του άρθρου: «Πόσο καταρχήν μπορώ να τρώω;» είναι παράφραση του: «Πόση ντομάτα μπορώ να τρώω;» Όσο αφορά την ντομάτα η απάντηση είναι απλή: Όση θέλω, αρκεί να μην με πειράζει. Στην περίπτωση του καταρχήν μπορούμε να το χρησιμοποιούμε, αντί για το «αρχικά» στην αρχή μιας πρότασης;

Όπως είπαμε και παραπάνω το καταρχήν σαν μεταφραστικό δάνειο, είναι ακρότητα, για την νέα ελληνική, αλλά μπορεί να θεωρηθεί και ιδιωματισμός και καθομιλουμένη, άρα τύπος «δημοτικής»; Αν ναι, τότε σαν ιδιωματισμός στην ουσία δεν είναι και τόσο λάθος.

Οι ιδιωματισμοί στο πλαίσιο της δημοτικής μπορούν να θεωρηθούν φυσικό κομμάτι της γλώσσας, που την εμπλουτίζουν. Οι ιδιωματισμοί και σαν μεταφορικές εκφράσεις προσθέτουν χρώμα στην επικοινωνία και επίσης αποτελούν φορείς πολιτιστικής έκφρασης (για παράδειγμα η λέξη ντομάτα, ή για τους Ιταλούς η λέξη pomodoro) ή της ιστορίας.

Ακόμα η χρήση ιδιωματισμών αλλά και σε διαστολή της αργκό είναι μέρος της γλώσσας και δεν μπορεί να θεωρηθεί κακοποίηση της όταν προφανώς τηρούνται κάποιοι κανόνες στο τυπικό επίπεδο της. Με βάση αυτό τα greeklish (όχι greenklish που είναι τα άμεσα δάνεια, δηλαδή αγγλικές λέξεις γραμμένες στα ελληνικά) μπορούν να θεωρηθούν μια αργκό και ένας ιδιωματισμός που ενδεχομένως βλάπτουν τη γλώσσα, αφού έχουν να κάνουν με την γραπτή (άρα και επίσημη;) αποτύπωση της.

Οι ιδιωματισμοί, αν μη τι άλλο δίνουν παραπάνω βαθμούς ελευθερίας σε ένα ομιλητή ώστε να εκφράσει συναισθήματα που η γραμματική και το συντακτικό δεν έχει προνοήσει(;) ή με πιο πιο παραστατικό τρόπο. Σε αυτό το σημείο υπάρχει βέβαια και η υπερβολική χρήση ξενικών λέξεων που μοιάζει κάπως με τα greeklish, αλλά αυτή τη φορά στον προφορικό λόγο.

Τελικά είναι πιο κανονικό να χρησιμοποιούμε μια πιο κατανοητή, περίπου ελληνική και σχετικά λάθος λέξη, ή μια πιο σωστή αλλά λίγο δυσνόητη και χωρίς καλή σύνδεση με τα νέα ελληνικά (και ας είναι ελληνική). Μπορεί ένας ιδιωματισμός να χρησιμοποιείται «τεχνητά» στην καθομιλουμένη και να έχει τα παραπάνω οφέλη, ως στολίδι της γλώσσας;

Για να δείτε ποιο είναι σωστό, το κατ' αρχάς ή το καταρχήν με βάση τη γραμματική κάντε κλικ εδώ: https://greenklishbooks.blogspot.com/2025/11/katarxin-i-katarxas-poio-einai-sosto.html

greenklish books (και άρθρα)

Πόσο «καταρχήν» μπορώ να τρώω;