Το «επί τω έργω» επί το έργον | Πώς γράφεται; | Επεισόδιο 9

«Επί το έργον» ή «επί τω έργω»; Ποιο είναι το σωστό;

Λέτε συχνά τη λέξη «επί το έργο», αλλά όταν τη γράφετε προτιμάτε την πιο «εξωτική» μορφή της στη δοτική, δηλαδή «επί τω έργω». Αυτό είναι κάτι που αν και είναι λάθος μπορεί να συμβεί πολύ εύκολα. Σε αυτό το άρθρο των greenklish books (και άρθρα) θα μιλήσουμε για τη φράση «επί το έργο», πώς γράφεται και για τη διαφορά αν τη γράψετε στην δοτική και στην αιτιατική πτώση.

Η λέξη «επί το έργον» που είναι και η σωστή σύνταξη της, ή όπως μπορεί να ειπωθεί στη νεοελληνική «επί το έργο», είναι μια λόγια φράση που σημαίνει «πάνω στο έργο, την ώρα της εργασίας, ή εν ώρα εργασίας» και γράφεται στην αιτιατική. Το περίπλοκο στη σύνταξη της είναι πως γενικότερα η πρόθεση «επί» ακολουθείται και από δοτική πτώση. Έτσι μπορεί να το δείτε γραμμένο στη δοτική ως «επί τω έργω» που είναι λάθος.

Γιατί συμβαίνει αυτό;

Η φράση «επί το έργο» είναι εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός, δηλαδή μια φράση από τα αρχαία ελληνικά που έχει μπροστά άρθρο και ακολουθείται από ένα ουσιαστικό ή άλλη λέξη. Αυτές οι φράσεις λειτουργούν επιρρηματικά και εκφράζουν τόπο, χρόνο, αιτία, ποσό, σκοπό, αναφορά κ.ά. Ανάλογα με τη χρήση τους γράφονται σε πτώση ονομαστική, δοτική ή αιτιατική. Αυτός είναι και ο λόγος που το «επί τω έργω» μοιάζει σωστό, όπως το «τοις μετρητοίς». Ένας άλλος λόγος είναι η χρήση της δοτικής που στα νέα ελληνικά καλύπτεται από την αιτιατική.

Η δοτική και η αιτιατική

Η δοτική είναι πτώση η οποία δεν υπάρχει στα νέα ελληνικά και χρησιμοποιείται μόνο σε κάποιες φράσεις δάνεια από τα αρχαία ελληνικά. Η αιτιατική από την άλλη υπάρχει στα νέα ελληνικά και χρησιμοποιείται για να εκφράσει το αντικείμενο του ρήματος.

Η αιτιατική σαν πτώση απαντά στην ερώτηση «ποιον» και δηλώνει το άμεσο αντικείμενο του ρήματος. Για παράδειγμα: «Είδα τον φίλο μου». Με κάποιες προθέσεις σχηματίζει περιφραστικές πτώσεις που εκφράζουν έμμεσα αντικείμενα. Για παράδειγμα: «Πήγα στον φίλο μου».

Από την άλλη η δοτική σαν πτώση δηλώνει το πρόσωπο στο οποίο απευθυνόταν κάτι και απαντά στην ερώτηση «σε ποιον». Στα νέα ελληνικά η λειτουργία της δοτικής έχει ενσωματωθεί στην αιτιατική σε ένα μεγάλο βαθμό, έτσι λέμε «Δώσε στον φίλο σου», αντί «Δώσε τω φίλω(με υπογεγραμμένη) σου».

Οι εμπρόθετοι επιρρηματικοί προσδιορισμοί

Εμπρόθετοι είναι οι επιρρηματικοί προσδιορισμοί που σχηματίζουν ένα ενιαίο λεκτικό σύνολο που αποτελείται από μια πρόθεση (που σημαίνει τίθεται μπροστά) και ένα ουσιαστικό, αντωνυμία, μετοχή ή σπανιότερα επίρρημα που ακολουθούν σε πλάγια πτώση. Οι εμπρόθετοι προσδιορισμοί λειτουργούν επιρρηματικά, δηλαδή εκφράζουν επιρρηματικές σχέσεις όπως αιτία, τόπο, χρόνο, ποσό, σκοπό, αναφορά, συνοδεία, εξαίρεση κ.ά. Δημιουργούνται με τον εξής τρόπο: Πρόθεση + όνομα (αντωνυμία/μετοχή/επίρρημα).

Η πρόθεση «επί»

Οι προθέσεις στις οποίες συναντούμε στερεότυπες εκφράσεις με δοτική είναι ουσιαστικά δύο, το «εν» και το «επί». Ίσως θα έχετε ακούσει και μια παρόμοια φράση το «επί τη ευκαιρία» ή «επί της ευκαιρίας» και αναρωτιέστε ποιο είναι το σωστό; Σε αυτή την περίπτωση το σωστό είναι το «επί τη ευκαιρία» που είναι στη δοτική πτώση. Γιατί συμβαίνει όμως αυτό;

Σε αυτή την περίπτωση είναι ο τρόπος που χρησιμοποιείται σαν πρόθεση το «επί» και ανάλογα ακολουθεί η πτώση. Έτσι χρησιμοποιώντας το επί πριν από ένα ουσιαστικό μπορεί να εννοούμε τρία νοήματα που ξεχωρίζουν ανάλογα την πτώση.

• Το «επί» όταν ακολουθεί ουσιαστικό στη γενική πτώση, έχει χρονική σημασία και σημαίνει κατά τη διάρκεια, ή μια εποχή. Για παράδειγμα λέμε «επί ενετοκρατίας», δηλαδή «κατά» τη διάρκεια/ την εποχή της ενετοκρατίας. Άρα το «επί» σημαίνει «την εποχή» και ακολουθεί γενική.
• Το «επί» όταν ακολουθεί γενική και έχει τοπική σημασία. Δηλαδή σημαίνει «πάνω». Λέμε χόκεϊ «επί χόρτου».
• Το «επί» όταν ακολουθεί αιτιατική εκφράζει χρονική διάρκεια. Για παράδειγμα: Επί το έργο, δηλαδή κατά τη διάρκεια του έργου, την ώρα που εργαζόμουν. Το έργο εδώ σημαίνει εργασία.
• Το «επί» όταν ακολουθείται δοτική δηλώνει αιτία, τρόπο, ή σκοπό. Για παράδειγμα «επ’ αμοιβή», δηλαδή με σκοπό την αμοιβή.

Η λέξη «έργο»

Παράλληλα, η λέξη «έργο» έχεις διαφορετικές έννοιες και η σημασία του έχει να κάνει ανάλογα με το πλαίσιο που λέγεται ή γράφεται. Έτσι μπορεί να σημαίνει ανθρώπινη δραστηριότητα, μπορεί να σημαίνει προσωρινό εγχείρημα (μίσθωση έργου), είναι έννοια της φυσικής (εκφράζει ενέργεια), σημαίνει το δημιούργημα (έργο ζωγραφικής) ή την εφαρμογή στην πράξη.

Βλέπουμε λοιπόν πως η φράση «επί το έργο», αποτελείται και από την πρόθεση «επί» η οποία μπορεί να συνοδεύεται από δοτική ή αιτιατική, αλλά και η λέξη «έργο» μπορεί να σημαίνει διαφορετικά πράγματα που η σημασία τους να εξαρτάται και αυτή από τα συμφραζόμενα.

Αυτό σημαίνει πως δεν είναι και πολύ δύσκολο ένα γλωσσικό δάνειο από τα αρχαία ελληνικά που χρησιμοποιείται κυρίως προφορικά (το επί το έργο προφέρεται ακριβώς όπως το επί το έργω) να έχει μια παραπάνω δυσκολία στο να γραφτεί, ειδικά όταν αφορά συντακτικούς κανόνες που δεν χρησιμοποιούμε με την ίδια μορφή στα νέα ελληνικά.

Εσείς τι λέτε; Πώς συνηθίζατε να γράφετε τον επιρρηματικό προσδιορισμό «επί το έργον»; 

Αυτό το άρθρο είναι μέρος μιας σειράς άρθρων που λέγεται: «Πώς γράφω τον τέλειο τίτλο για ένα άρθρο» και φυσικά δεν βρήκαμε καλύτερο τίτλο για αυτή τη σειρά. Σε αυτή τη σειρά μιλάμε για το όνομα της μελιτζάνας εδώ, για την οικογένεια της ντομάτας εδώ, για τον «μυστικό» τρόπο που καλλιεργούσαν οι Μάγιας εδώ, για «το φαινόμενο του τρίτου δίσκου» και γιατί τα συγκροτήματα αλλάζουν ήχο ή δυσκολεύονται να γράψουν τραγούδια όπως στους δύο πρώτους δίσκους εδώ.

Ακόμα μιλάμε για το αν η λέξη «πληρεί» «πληροί» τις προϋποθέσεις εδώ, πόσο νερό χρειάζεται η ντομάτα εδώ και πότε χρησιμοποιούμε «εισαγωγικά» και "διπλά εισαγωγικά" εδώ.

Τι έγινε το επεισόδιο 8; Θα σας το πούμε σε άλλο επεισόδιο.