Πώς θα πούμε «τομάτα» στην αττική διάλεκτο;
Πώς «λέγεται» η ντομάτα στα (αρχαία) ελληνικά και την αττική διάλεκτο;
 |
| Το όνομα της ντομάτας στα αρχαία Ελληνικά |
Ντομάτα και αρχαία Ελλάδα
Το πιο γνωστό και νόστιμο ελληνικό λαχανικό δεν είναι ελληνικό. Αυτό λίγο πολύ είναι γνωστό. Η ντομάτα δεν υπήρχε στην αρχαία Ελλάδα και δεν υπήρχε ούτε στο Βυζάντιο. Η ντομάτα ήρθε στην Ελλάδα περίπου το 1818 και το 1820 έγινε γνωστό στις ΗΠΑ από τον συνταγματάρχη Τζόνσον πως είναι βρώσιμη.
Σε αυτό το άρθρο των greenklish books (και άρθρα) κάνουμε την εξής υπόθεση: Αν η ντομάτα ήταν γνωστή στην αρχαία Ελλάδα με κάποιο τρόπο, πώς θα λεγόταν; Εννοείται πως δεν είμαστε γλωσσολόγοι, δεν είμαστε εθνοβοτανικοί (αν και με τα άρθρα για την προέλευση της τομάτας, μαστιγωνόμαστε προς αυτήν την κατεύθυνση) και δεν είμαστε ιστορικοί. Οι γνώσεις μας είναι στη φυτική παραγωγή και είμαστε χρήστες της νέας ελληνικής που για να καταφέρεις να μην πέφτεις σε προφορικά ολισθήματα πρέπει και να ρίχνεις μια ματιά στην αρχαία ελληνική γραμματική.
Είπαμε τα διαχρονικά δάνεια αν και μέρος της γενικότερης γλωσσικής διαδικασίας μπορεί να μπερδέψουν περισσότερο και από τα εξωτερικά. Μετά από αυτή την μικρή εισαγωγή πάμε να δούμε δύο πράγματα.
Πρώτα ποια είναι η αττική διάλεκτος (πολύ γενικά) και μια ανάλυση του πως μπορεί να έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες την ντομάτα, με ποιο τρόπο δηλαδή μπορεί να την ονόμαζαν και για λόγους ψυχαγωγίας, αφού ο τρόπος που έφτιαχναν λέξεις οι Έλληνες ήταν μια σοβαρή υπόθεση. Εμείς απλά κάνουμε αυτή την υπόθεση και προσπαθούμε να να προσεγγίσουμε την απάντηση.
Η αττική διάλεκτος
Η αττική διάλεκτος όπως λέει και το όνομά της είναι μία διάλεκτος που χρησιμοποιούταν (λέω αυτή τη λέξη για να μη πω μιλιόταν ή ομιλούνταν;) στην Αθήνα (Αθήναι) και στην Αττική γενικότερα (αυτό στον ενικό, ελπίζω). Η αττική διάλεκτος ήταν η κύρια μορφή λόγου τον 5ο με 4ο αιώνα π.Χ., δηλαδή κατά την κλασσική περίοδο. Ένα πολύ ακριβές, τυποποιημένο, σαφές με λογοτεχνική αποτύπωση γλωσσικό ιδίωμα που αποτέλεσε τη βάση της κοινής ελληνιστικής και της ελληνικής γλώσσας ειδικότερα.
Όπως είπαμε ο πρόλογος για την αττική διάλεκτο θα είναι μικρός, οπότε σε αυτό το σημείο θα μιλήσουμε για την ιωνική προέλευση και καταβολή της αττικής διαλέκτου. Η αττική διάλεκτος διατηρεί το μακρό α μετά τα ρ, ι, ε (ἡμέρα αντί ἡμέρη) και το «η» μετατρέπεται σε «α» σε κάποιες περιπτώσεις. Στην αττική διάλεκτο επίσης έγραψε ο Πλάτων. Λόγω της θέσης της Αθήνας η αττική διάλεκτος επηρέασε και άλλες διαλέκτους και τελικά εξελίχθηκε στην κοινή ελληνιστική διάλεκτο που αργότερα μετεξελίχθηκε στη νέα ελληνική.
Η ιωνική διάλεκτος
Η ιωνική διάλεκτος είναι μία από τις αρχαίες διαλέκτους (μαζί με τη «δυτική» δωρική, την αιολική «της Σαπφούς», την αρκαδοκυπριακή) και μέλος της ανατολικής «αττικο-ιωνικής» αμάδας. Ομιλούνταν στην Ιωνία (στα παράλια της μικράς Ασίας), τις Κυκλάδες και την Εύβοια. Είναι η γλώσσα του Ομήρου, του Ηροδότου και της φιλοσοφίας. Τα χαρακτηριστικά σημεία της ιωνικής διαλέκτου είναι η τροπή του μακρού α (ᾱ) σε η (μακρό ε) (νᾶσος -> νῆσος). η τροπή του -τι σε -σι (δίδωτι -> δίδωσι), η σίγηση του F (δίγαμμα) (Fέργον -> ἔργον και Fοῖκος > οἶκος).
Πώς μπορεί να έλεγαν την ντομάτα στα αρχαία ελληνικά;
Οι Έλληνες συνήθως (και από γενική προσέγγιση) ονόμαζαν τα φυτά με βάση τα μορφολογικά χαρακτηριστικά τους (περιγραφικά ονόματα) (πχ. αντίρρινον, το σκυλάκι, γιατί μοιάζει με μύτη), τις ιδιότητες τους και τη χρήση τους (μήλον -> στρογγυλός καρπός) και με βάση τη μυθολογία και τις θεότητες (Κρόκος - φίλος του Ερμή, Ίριδα - η θεά), με βάση την τοποθεσία και τα τοπωνύμια και συνδυασμό ονομάτων. Η ντομάτα σαν φυτό από τη νότια Αμερική (και από την Ευρώπη στη συνέχεια) μπορεί να της έδιναν ένα περιγραφικό όνομα. Αυτά μπορεί να ήταν:
- Μῆλον περσικόν (Περσικόν μῆλον) [είναι το ροδάκινο]: Το περσικό μήλο. όνομα για το ροδάκινο, άρα όχι για την ντομάτα. Μήλο γιατί είναι φρούτο με σάρκα και στρογγυλό και περσικό γιατί ήρθε από την Ανατολή (στην περίπτωση της ντομάτας αν είχε έρθει μέσω εμπορίου από την ανατολή), όπως το ροδάκινο ή το «μηδικόν μῆλον» (κίτρο).
- Στρύχνον (λυκο)περσικόν: Όπως και τώρα δηλαδή, γιατί είναι στρύχνο και γιατί είναι λυκοπερσικό, δηλαδή λυκοροδάκινο.
- Μῆλον ἐρυθρόν (Ἐρυθρόν μῆλον): Απλά ως κόκκινο μήλο, με βάση το χρώμα.
- Χρυσοῦν μῆλον [είναι το κυδώνι] χρύσεα μῆλα-χρυσᾶ μῆλα: Το χρυσό μήλο, που είναι η λέξη για το κυδώνι, αλλά και η ιταλική λέξη για την τομάτα (pomodoro).
- Καρπὸς τῆς ἑσπερίας: Αν η τομάτα ερχόταν στην Ελλάδα απ' ευθείας από την Νότια Αμερική, μπορεί να ονομαζόταν καρπός της εσπερίας, δηλαδή της δύσης. Με το γενικό «καρπός» λιγότερο πιθανό.
Γιατί «μῆλον»;
Στην αρχαία Ελλάδα η λέξη «μήλον» χρησιμοποιούταν γενικότερα. Ειδικά το μήλο για σφαιρικά φρούτα, όπως το ρόδι, το κυδώνι και όχι μόνο για τα μήλα. https://1historyofgreekfood.wordpress.com/2007/07/18/%E2%80%9Ctomato-is-the-poor-man%E2%80%99s-summer-bread%E2%80%9D/
Στρύχνον ἑσπερικόν;
Στα αρχαία ελληνικά ο Έσπερος είναι ο αποσπερίτης, δηλαδή ο πλανήτης Αφροδίτη που εμφανίζεται στον ουρανό μετά τη δύση του ηλίου. Η λέξη Έσπερος προέρχεται από την «εσπέρα» (το βράδυ, το σούρουπο) και περιγράφει κάτι βραδινό ή δυτικό, από τη δύση του ηλίου. Στα αρχαία ελληνικά ένα μήλο από τη δύση θα μπορούσε να ονομαστεί με βάση τη γεωγραφική προέλευση του, προφανώς με τρόπο που να μην παραπέμπει στη μυθολογία (Εσπερίδες).
Άλλα ονόματα για την τομάτα:
- Μῆλον ἑσπέριον ή στρύχνον ἑσπέριον: Το μήλο από τη δύση, παραπέμπει όμως στα μήλα των εσπερίδων.
- Ἐσπερικόν μῆλον: Το δυτικό μήλο, παραπέμπει και αυτό στη μυθολογία
- Στρύχνον το ἐσπερικόν: Το δυτικό στρύχνο, αυτό είναι ένα όνομα που περιέχει και το στρύχνο και την προέλευση του φυτού.
Τα «μῆλα τῆς Ἑσπερίδος»
Στη μυθολογία τα «μῆλα τῆς Ἑσπερίδος» ή οι «Ἑσπερίδες», δηλαδή τα πιο γνωστά «μήλα από τη δύση» ήταν τα χρυσά μήλα που φύλαγαν οι Εσπερίδες (κόρες της δύσης) στην δύση.
Γιατί εσπεριδοειδή
Ο Σουηδός βοτανολόγος Λινναίος (Linnaeus), ονόμασε εσπεριδοειδή Hesperideae την τάξη (σύνολο από φυτικές οικογένειες, όπως π.χ της τομάτας που είναι τα σολανοειδή) του φυτικού βασιλείου που περιλαμβάνει τα εσπεριδοειδή φυτά, λόγω των καρπών τους που ήταν κίτρινοι «χρυσοί», παρομοιάζοντας τους με τα χρυσά μήλα των Εσπερίδων.
Άλλωστε και η τομάτα έχει ονομαστεί χρυσό μήλο από έναν άλλο βοτανολόγο, τον Πέτρο Μαθιόλι στην Νάπολη. Βέβαια το ζήτημα είναι πως θα ονομαζόταν η τομάτα στην Ελλάδα.
Η ντομάτα στα αρχαία ελληνικά. Μήπως απλά «τομάτα»; Ή «σιτομάτα»;
Οι Έλληνες λόγω των εμπορικών και γεωγραφικών σχέσεων με άλλους πολιτισμούς της Ασίας φαίνεται να ενσωμάτωσαν κάποια ονόματα φυτών σαν άμεσα δάνεια στην ελληνική γλώσσα, αντί να εξελληνίσουν την λέξη, ετυμολογικά ή σαν μετάφραση. Μερικά από αυτά τα ονόματα φυτών είναι τα εξής:
- Νάρδος: Αρωματικό φυτό από την ανατολή που διατήρησε σαν όνομα την περσική του προέλευση.
- Κύμινον: Το γνωστό κύμινο, που φαίνεται να έχει σημιτική ρίζα. Από το naladā.
- Σήσαμον: Το σουσάμι με σημιτική ρίζα. Από το kammon και το αραβικό kammūn.
- Κίτρον: Η κιτριά που ήρθε από την Περσία έχει λατινική ρίζα, από το citrus (οι Πέρσες το ονόμαζαν «μήλο των Μήδων»)
Ο Θεόφραστος και ο Διοσκουρίδης φαίνεται πως ανέφεραν τις ονομασίες των φυτών με ξενική προέλευση στις περιπτώσεις φαρμακευτικών φυτών.
Με βάση τα παραπάνω θα μπορούσε και η τομάτα να κρατήσει την αζτέκικη της ρίζα στα αρχαία ελληνικά και να αναφέρεται ως τομάτα, ή ακριβέστερα ως «σιτομάτα» (xitomatl). Αυτό έχει να κάνει με το αν μπορεί να προσαρμοστεί η λέξη ως προς την ευφωνία της, αλλά και τη χρήση της στην ελληνική γλώσσα.
Αν μια λέξη εισαχθεί σαν εξωτερικό δάνειο από άλλη γλώσσα έχει να κάνει ή με τον προφορικό δανεισμό της ή με κάποια άλλα χαρακτηριστικά που κάνουν τη χρήση της πιο σωστή ή εξυπηρετούν κάποιο ιδιαίτερο λόγο ιστορικό ή γενικότερα κοινωνικό ή γλωσσολογικό, κατά την άποψη μου. Θα μπορούσε η τομάτα να χρησιμοποιηθεί στην αρχαία ελληνική σαν μεταφραστικό λόγιο δάνειο. Ίσως, αλλά αυτό είναι θέμα για ένα άλλο άρθρο.
Στην ουσία τα παραπάνω έχουν να κάνουν με τα όρια της γλωσσικής πραγματικότητας, αφού για να χρησιμοποιείται η λέξη ντομάτα σημαίνει πως πληροί τις προϋποθέσεις που θέτει η ελληνική γλώσσα, στην καθομιλουμένη και στην ευκολία χρήσης μιας λέξης προφορικά, αλλά και στη λόγια της αποτύπωση γραπτά, αφού το προφορικό και το (ενδεχομένως) γραπτό δάνειο (ντομάτα και τομάτα) ταυτίζονται κατά 86%. Και δεν εξετάζουμε καθόλου την λέξη λυκοπέρσικο.
Το όνομα «λυκοπερσικόν». Ποιο όνομα τελικά;
Αν η ντομάτα υπήρχε στην αρχαία ελληνική, ίσως να ονομαζόταν όπως και στη νέα ελληνική, δηλαδή «τομάτα»/«σιτομάτα», ή «λυκοπερσικόν» (όπως δηλαδή και στα νέα ελληνικά, αλλά και λατινικά). Η ονομασία «στρύχνο το εσπερικό», δηλαδή «δυτικό σολανοειδές», αν και μοιάζει μια συμβατή επιλογή, ωστόσο δεν είναι με τις πιθανότητες να είναι με τα δύο πρώτα ονόματα και περισσότερο με το λυκοπερσικό.
Εσείς τι λέτε; Ποιο όνομα θα μπορούσε να έχει η τομάτα στην αττική διάλεκτο που σημειωτέον είναι η διάλεκτος, από την οποία προέρχεται και η νέα ελληνική;
https://greenklishbooks.blogspot.com/2025/12/ntomata-legetai-ellinika.html
Σχόλια