Ποια συλλαβή «τρώμε», λέγοντας «ντομάτα»;

Ποιο είναι το πραγματικό όνομα της ντομάτας;

Γνωρίζατε πως όταν λέμε τομάτα ή ντομάτα στην ουσία αναφερόμαστε σε κάποιο συγγενικό της είδος της οικογένειας Solanaceae; Ναι, στη διάλεκτο των Αζτέκων τομάτα σήμαινε κάτι άλλο. Σε αυτό το άρθρο των greenkish books (και άρθρα) θα μιλήσουμε για το πως η ντομάτα δεν λέγεται με το πρωτότυπο της όνομα και πως η αποτύπωση της διαλέκτου Νάουατλ με το λατινικό (ισπανικό) αλφάβητο συνέβαλλε σε αυτή την αλλαγή.

Μήπως όταν λέμε «τομάτα» αναφερόμαστε σε κάτι άλλο;

Οι Νάουα δηλαδή οι Αζτέκοι ή όσοι μιλούσαν τα νάουατλ, έτρωγαν περισσότερα είδη ντομάτας από ότι ίσως (ίσως και όχι) υποθέτουμε. Μερικές από αυτές ήταν οι Coatomatl (Κοατομάτλ - ντομάτα φιδιού), Coyotomatl (κογιοτομάτλ - ντομάτα κογιότ),coztomatl, izhuatomatl (ιζουατομάτλ) ή miltomatl (μιλτομάτλ, ντομάτα με φλούδι ή tomatillos - τοματίγιος).

Μια παρεξήγηση που υπάρχει σύμφωνα με αυτό τον ιστότοπο, αφορά την «τομάτα» και τα «τοματίγιος» και αυτή είναι η ονομασία τους. «Tomatl» (τομάτλ) στη διάλεκτο νάουατλ είναι τα «τοματίγιος» που ήταν πράσινα. Η ντομάτα ήταν γνωστή σαν «Xitomatl» (ξιτομάτλ ή χιτομάτλ) που ήταν μεγάλες, κόκκινες ή κίτρινες.

Το μεξικάνικο «xi»

Σύμφωνα με τον παραπάνω ιστότοπο το «μεξικάνικο x» προφέρεται «sh» (σ), αλλά στην γραφή της νάουατλ με ισπανικούς χαρακτήρες γράφεται «x» (ξι), το οποίο όμως προφέρεται λόγω αυτής της αλλαγής στην ισπανική γλώσσα ως «h» (χι), δηλαδή σαν αφομοιωμένο «sh».

Έτσι η λέξη xitomatl που αναφέρεται στην κόκκινη μεγάλη ντομάτα και όχι στα τοματάκια λέγεται «σιτομάτλ» στα νάουατλ και «χιτομάτλ» στην «έκδοση» της νάουατλ με λατινικούς χαρακτήρες. Αυτή η αλλαγή έγινε τα τέλη του 16ου αιώνα (Το 1519 οι Ισπανοί έφτασαν στη Μεσοαμερική).

Το παραπάνω γλωσσικό φαινόμενο έδωσε το ισπανικό «jitomate» (χιτομάτε) (από το xitomatl) για τις ντομάτες και το «tomate» για τα μεξικάνικα τοματάκια, που τελικά επικράτησε για τα είδη τομάτας.

Γιατί «ξι ή χι»;

Άρα το προφορικό «σιτομάτλ» (αφού δεν ήταν γνωστή η γραφή με εικονογράμματα-pictographs της νάουατλ από τους Ισπανούς ) γράφεται με λατινικούς χαρακτήρες σαν «xitomatl» και προφέρεται στα ισπανικά «χιτομάτλ» ή «ξιτομάτλ» για τις άλλες γλώσσες που χρησιμοποιούν το «x» σαν «ξ», αλλά και στα ελληνικά.

Τομάτες και «φυσαλίδες»

Έτσι οι ντομάτες προφέρονται «σιτομάτλ» και «τομάτλ» τα τοματίγιος (τοματάκια) γιατί είναι μικρά. 

Τα tomatillo (Physalis philadelfica ή P. ixocarpa) ανήκουν στα Σολανώδη αλλά σε διαφορετικό γένος από τις τομάτες, προέρχονται από το Μεξικό και καλλιεργούταν από τους Αζτέκους. Επίσης είναι γνωστά σαν husk tomatoes (τομάτες με φλοιό) ή μεξικανικά τοματάκια.

Ένα άλλο είδος που μοιάζει με τα τοματίγιος είναι οι φυσαλίδες. Η φυσαλίδα (Physalis peruviana L.) ανήκει και αυτή στην οικογένεια των Σολανωδών. Προέρχεται όμως από τη Νότια Αμερική και καλλιεργήθηκαν από τους Ίνκας. Το όνομα της στην γλώσσα Κέτσουα των Ίνκας είναι «topotopo».

Μεσίκας ή Μεξίκας;

Μια «αντίστροφη» πορεία ακολουθεί το όνομα των Αζτέκων, δηλαδή της μίας από τις τρεις εθνότητες που διοικούσαν τους Αζτέκους και επικρατέστερη, που είναι οι «Μεσίκας» (στα ελληνικά). Οι Mexicas προφέρονται σαν Μεσίκας και γράφονται σαν Μεξίκας και φυσικά στα ισπανικά προφέρονται σαν Μεχίκας.

Έτσι ενώ προφέρουμε και γράφουμε «Μεσίκας», από την άλλη γράφουμε και προφέρουμε Μεξικό και όχι Μεσικό. Η λέξη είναι άμεσο λόγιο δάνειο από τα ισπανικά και έμμεσο δάνειο από τα νάουατλ. Στα ισπανικά το Μεξικό γράφεται Mexico ή Mejico και προφέρεται «Μέχικο».

Εσείς τι λέτε;

Γνωρίζατε ότι εκτός από την τομάτα λέμε κι άλλες λέξεις από τη γλώσσα Νάουατλ. Για να δείτε ποιες κάντε κλικ εδώ. Για να δείτε το πως οι Αζτέκοι εφήυραν την τομάτα κάντε κλικ εδώ. Για να δείτε ποιο είναι το όνομα της τομάτας στα ελληνικά κάντε κλικ εδώ.